Dasinmaz emlak ve hazirki veziyyet

Bu məqalədə biz, qara qızılın qiyməti ilə dasinmaz emlakin qiyməti arasındakı əlaqələrə baxacayıq. Qara qızılın qiymətinin enməsi dünyanın bir çox ölkələrinə faydalıdır, çünki bununla onlar qara qızılı aşağı qiymətlərlə alaraq öz tələbatını  ödəyir, həmçinin ehtiyatlarını artırırlar. Lakin Rusiya,Qazaxıstan,Azərbaycan və digər neft hasil edən ölkələrdə neftin qiyməti biznesin bütün növləri,daşınmaz əmlakın qiymətləri ilə bir başa bağlıdır.Hər bir ölkənin valyutası onun ÜDM (Ümumi Daxili Məhsulu) ilə hesaba alınır. Ölkədə istehsal olunmuş ixrac edilən məhsulların miqdarı, ölkənin valyutasının qiymətini yüksəldir,ölkəyə itxal edilən məhsulların miqdarı valyutanın qiymətini endirir. Neftin qiymətinin artması zamanı, ixracla-itxal arasında müsbət saldo yaşanırdiki, bu da manatın qüclənməsinə, yəni 1 ABŞ dollarının 0,785 Azərbaycan manatına bərabər olmasına qətirib çıxartdı. Sonralar 2008-ci ildə dünya maliyyə böhranı neftin qiymətinin aşağı enməsinə səbəb oldu. Lakin, dünyada maliyyə böhranı aradan qaxdiqca neftin qiymətləri yenidən yüksəldi. Yəqin bizim oxucularımızın yadındadır ki, dövlət strukturlarımız dəfələrlə bəyan edirdilər ki ölkəmiz maliyyə böhranından ən az zərər çəkən ölkə oldu, iqtisadiyyatımız ən az ziyan çəkdi. Belə bəyanətlərdən şəxsən məndə elə bir hiss yaranırdı ki, Azərbaycan planetimizdən yan bir ölkədir. Hörmətli oxucu, məgər siz fərəh hissi keçirmirsiniz ki, belə bir planetdən yan,analogu olmayan Azerbaycan adlanan ölkədə yaşayırsınız. Hamıya bəllidir ki, bizdə yer üzərində əsrlər boyu yaranmış bazar qanun,  qaydaları işləmir. Sonradan bizə elan etdilər ki, ölkəmizdə qeyri neft sektorunun inkişafı  65% çatıb. Bəs indiki zamanda nəticə nə oldu? Bütün bunları başa düşmək üçün gəlin qardaş Türkiyənin son 25 ildə keçdiyi iqtisadiyyatının inkişafının tarixinə baxaq. Turizm sahəsində əldə edilən qəlirlər, yüngül sənayənin, sonra isə tikinti kompleksinin (zavodlar,fabriklər və s.) inkişafına yönəldildi. Yəni hər şey ölkənin inkişafı, yeni iş yerlərinin açılması, əhalinin qüzaranının yaxşılaşması üçün edildi. Bəs bizdə?  Bizim iqtisadçılarımıza, maliyyəçilərimizə nə mane olurdu ki, bunu etsinlər. Bunun əksi olaraq, bizdə hər gün yuxarı eşalonda oturmuş məmurların yeni maliyyə maxinasiyalarının, milyardlarla pul vəsaitlərinin xarici ölkələrə axınının üstü açılır. İndi biz başa düşürük ki, nəyə görə manatımız 2 dəfə devalvasiyaya uğradı. Çünki, bizdə geyri neft sektorunun inkişafına çox az diqqət yönəlmiş, əksinə qeyri neft sektorunun digər sahələrinin- vergi, gömrük xidmətləri, rüsumların inkişafına çox diqqət yetirilmişdir. Bütün bunlar ölkədə daşınmaz əmlakın alqı-satqısına necə təsir etdi?  Bütün dünya ölkərində daşınmaz əmlakların alqı-satqısı ilə bağlı maliyyə əməliyyatları ölkədə hiss edilən biznes sahəsidir və dövlət büdcəsinə xeyli qəlir qətirir. Azərbaycanda əsasən dasinmaz emlak alıcılarını 4 kateqoriyaya bölmək olar. Regionlardan iş üçün gələnlər,  xarici ölkələrdən pul göndərən Azərbaycan vətəndaşları (əsasən Rusiya), ipoteka ilə daçınmaz əmlakə sahib olanlar və öz qohumlarının adlarına daşınmaz əmlak alan məmurlar. Hal-hazırda maliyyə böhranı ilə əlagədar, insanların əsas təlabat məhsullarına qiymətlərin artması, iş yerlərinin bağlanması ilə əlagədar regionlardan gələnlər qeri dönür. Kiçik və orta sahibkarlıq dövlət məmurları tərəfindən müxtəlif yığımlar vasitəsi ilə boğulub. Xaricdən gələn pul kütləsi xeyli dərəcədə azalıb.Budcədə lazımı maliyyənin olmaması ilə ipoteka sistemi demək olar ki, dayanmışdır. Bəs məmurlar? Statistikaya görə yalnız 2015-ci ildə xaricdə daşınmaz əmlak alınması ilə əlagədar ölkədən 2 milliyard dollara yaxın pul çıxarılmışdır. Rieltorların dediyinə görə indi yalnız 20 nəfər müştəridən 1 nəfəri real alıcıdır, qalanları yalnız gəzir,baxır, giymətləri və şərtləri müzakirə edir və nəticədə heç bir alqı etmir. Sabahki günün gorxusundan (yeni devalvasiya) əllərində olan valyutanı saxlayır, heç bir alqı-satqı əməliyyatları aparmırlar. Belə müştəriləri rieltorlar “xəstə” adlandırırlar. Buna onların haqqı çatır, çünki onlar bu müştərilər ilə demək olar ki, ekskursiyaya çıxaraq öz real vaxtını və pulunu itirirlər. Deyə bilərik ki, hal-hazırda alqı-satqı əməliyyatları lotoreyaya bənzəyir. Əgər bir alqı-satqı əməliyyatı keçirsən, deməli udmusan. İndiki zamanda rieltorlar demək olar ki, obyeklərin, mənzillərin əsasən icarəyə verilməsi ilə həyatda sağ qalırlar. Hazırda daşınmaz əmlakın qiymətləri aşağı düşür, təkliflər tələbləri qat-qat üstələyir. Sevindirici hal odur ki, dövlətimiz artıq başa düşür ki monopoliya, korrupsiya bizi aşağı sürükləyir. Hər şey şəffaf olmalıdır, yalnız “Asan xidmət”  Dövlət agentliyində dayanmaq olmaz. Bircə unun və yumurtanın qiymətinin artmasını dayandırmaqla biz uzağa gedə bilmərik.